म. टा. विशेष प्रतिनिधी, मुंबई सक्षम हा कोणत्याही समाजाच्या सक्षम आरोग्याचा कणा असतो. महिला आरोग्याच्या प्रश्नांवर आजही गांभीर्याने काम करण्याची निकड राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणामध्ये पुन्हा एकदा स्पष्ट झाली आहे. सन २०१५-१६च्या सर्वेक्षणाशी तुलना करता अनेक बाबतीमध्ये स्त्री आरोग्याच्या समस्यांमध्ये सुधारणा आहे. मात्र, ती लक्षणीय नाही. प्रजनन आरोग्य, कुटुंबनियोजनाच्या सुविधा, लैंगिक आरोग्य यांसह विवाहाचे कमी झालेले वय असे अनेक प्रश्न आजही समोर असल्याचे दिसून येतात. ग्रामीण आणि शहरी आरोग्याच्या परिस्थितीमध्येही मोठी तफावत दिसून येत असली, तरीही योग्य वयापूर्वी विवाह आणि लादलेले गर्भारपण ही समस्या कायम आहे, हे सर्वेक्षणातून अधोरेखित होते. २० ते २४ या वयोगटातील १८ वयोगटापेक्षा लहान वयात विवाह झालेल्या महिलांचे प्रमाण राज्यात २१.९ टक्के नोंदवण्यात आले आहे. सन २०१५-१६ मध्ये ते २६.३ टक्के होते. तर २१ वर्षापूर्वी लग्न झालेल्या व सध्या २५ ते २९ या वयोगटामध्ये असलेल्या पुरुषांचे प्रमाण १०.५ टक्के नोंदवण्यात आले आहे. तर यापूर्वी केलेल्या सर्वेक्षणात हे प्रमाण ११.४ टक्के होते. शहरांपेक्षा ग्रामीण भागांमध्ये १८ वर्षांखाली विवाह होण्याचे प्रमाण अधिक दिसून येते. शहरात मुलग्यांमध्ये हे प्रमाण ९.६ टक्के; तर मुलींमध्ये हे प्रमाण १५.७ टक्के असल्याचे हे सर्वेक्षण सांगते. मागील सर्वेक्षणाशी तुलना करता यात घट झाली असून, एकत्रितरित्या हे प्रमाण २१.९ टक्के नोंदवण्यात आले आहे. मागील सर्वेक्षणात हे प्रमाण २६.३ टक्के इतके होते. सर्वेक्षण करण्याच्या वेळी राज्यातील १५ ते १९ वयोगटातील ७.६ टक्के मुलींना अपत्य होते किंवा त्या गर्भवती असल्याचे दिसून आले आहे. हे प्रमाण मागील सर्वेक्षणाच्या तुलनेत कमी असले तरीही त्यात लक्षणीय घट झालेली नाही. हे प्रमाण २०१५च्या सर्वेक्षणामध्ये हे ८.३ टक्के नोंदवण्यात आले होते. याच वयोगटातील मुलींमध्ये प्रजननदर हा ४७ टक्के आढळून आला आहे. मागील सर्वेक्षणात तो ५९ टक्के होता. तो आता कमी झालेला दिसतो. प्रजननदर राज्यातील इतर महिलांमध्ये प्रजननदर हा १.९ टक्के इतका होता. तो १.७ टक्के झाला आहे. या प्रमाणामध्ये दोन टक्क्यांची घट दिसत असली, तरी विवाहाचे वाढलेले वय, कुटुंबनियोजनाच्या सुविधांचा योग्य प्रकारे केलेला वापर किंवा बदलत्या जीवनशैलीमुळे निर्माण झालेल्या अनारोग्याच्या तक्रारीं प्रजनन क्षमता घटल्याची शक्यता वैद्यकीय तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. तंत्रज्ञान साक्षरतेपासून महिला दूर इंटरनेटच्या वापरापासून अद्याप पुरुषांच्या तुलनेमध्ये महिला दूर असल्याचे या आकडेवारीवरून दिसून येते. शहरातील ५४.३ टक्के महिलांनी इंटरनेट साक्षरता आहे, तर ग्रामीण भागातील हे प्रमाण २३.७ टक्के इतके दिसून येते, एकूण ३८ टक्के महिलांना आहे. तर पुरुषांमध्ये हे प्रमाण ६१.५ टक्के इतके आहे. कुटुंबनियोजनाच्या माहितीचा अभाव कुटुंबनियोजनाच्या विविध साधनांची प्रभावी वैद्यकीय माहिती असणे गरजेचे असते, हे सर्वेक्षणामध्ये २१.९ टक्के आरोग्यकर्मचाऱ्यांनी या साधनांविषयी महिलांना माहिती दिली आहे, ५२.१ टक्के जणांनी कुटुंबनियोजनाच्या साधनांच्या वापरामुळे होणाऱ्या विविध प्रकाराच्या दुष्परिणामांबद्दल मते नोंदवली आहे, चौथ्या सर्वेक्षणामध्ये हे प्रमाण ३६.३ टक्के इतके होते.
